فضای مجازی و اخلاق شهروندی
ناصر فکوهی: فضای مجازی خود در حال تبدیل شدن به نوع جدیدی از شهروندی است كه شاید بتوان نام آن را «شهروندی مجازی» یا «شهروندی الكترونیك» گذاشت.
ناصر فکوهی / استاد انسانشناسی دانشگاه تهران
اینكه امروز بخش بزرگی از روابط اجتماعی و گفت‌وگوها و مبادله‌های
اجتماعی ما روی فضای مجازی می‌گذرد، نه امری عجیب است و نه خاص پهنه زبان فارسی یا
فرهنگ ایرانی.
انتقال گسترده كنش‌های شهری به كنش‌های مجازی و به شكلی می‌توان گفت
زیستن در فضای مجازی، به جای زیستن در شهر را می‌توان از ویژگی‌های انقلاب اطلاعاتی
(انفورماتیك) دانست كه رفته‌رفته محیط زیستگاهی جدیدی را جایگزین شهر فیزیكی می‌كند.
همین امروز اگر به «روزمرّگی» خودمان نگاه كنیم و به روابط‌مان با «دیگران»، به
سرعت در می‌یابیم كه تقریبا برای همه ما، و هر اندازه در محیط‌های پرجمعیت‌تر و
متراكم‌تر زندگی كنیم، بیشتر، روابط چهره به چهره و مستقیم در جهان واقعی با «دیگران
واقعی» تبدیل به روابط الكترونیك روی فضای مجازی شده‌اند: تلفن ثابت و همراه، شبكه‌های
اینترنتی و حتی رسانه‌هایی كه دایما از آنها استفاده می‌كنیم یعنی نوع خاص مصرف
روزمره ما، پرسه‌زنی، رانندگی و روابط‌مان با فضاهای میانی (واقعی / مجازی) نیز
نتوانسته است از این گذار گسترده سرپیچی كند.
به عبارت دیگر فضای مجازی خود در حال
تبدیل شدن به نوع جدیدی از شهروندی است كه شاید بتوان نام آن را «شهروندی مجازی» یا
«شهروندی الكترونیك» گذاشت.
در این نوع از شهروندی می‌توان ادعا كرد كه روند
«ناشناسی» در شهر كه زیمل برآن تاكید داشت یعنی روند متناقض «نزدیكی فیزیكی افراد
در تراكم شهری» و «فاصله روانی آنها در ناشناسی» برای خود، برای دیگری و برای محیط،
در همان منطق ادامه یافته و به حد بالایی از «ذوب شدن» درون محیط به شكل ناخود
آگاه منجر می‌شود كه عنصر «ناشناسی» را به نوعی شبه عارضه یا حتی به موقعیتی از
اختلال روانی «بدن نمایانه» یا «خود نمایش‌دهنده» (Exhibitionism) می‌رساند كه كاملا شكل آسیب‌زده
و آسیب‌زا می‌یابد. فرد به این‌ترتیب، «فردیت» خود یا سوژه بودن خود را از طریق یك
كنش الكترونیك «رسمیت یافته»، یعنی رابطه با یك «دیگری» روی شبكه می‌تواند به دست
بیاورد و نبود این «تماس الكترونیك» می‌تواند او را شدیدا دچار اضطراب كند.
به ویژه
آنكه جهان واقعی یا فیزیكی یا شهروندی در فضای واقعی هر چه بیشتر به دلایل بی‌شماری
ناممكن یا پرهزینه شود (مثلا نداشتن جایگاه و موقعیت‌های ناشی از شاغل بودن،
نداشتن سرمایه اقتصادی یا اجتماعی و فرهنگی لازم، نبود امنیت یا نبود فضاهای واقعی
در حوزه‌های عمومی، تخریب این حوزه‌ها، ایدئولوژیزه شدن‌شان و غیره). بدین‌ترتیب
شاید بتوان نوعی رابطه مستقیم میان افزایش بحران در جهان واقعی و زیست‌ناپذیر شدنش
با افزایش حضور در جهان مجازی به مثابه پناهگاه یافت.
در موقعیت‌های مورد اشاره در پهنه فرهنگی ما، این پناه جستن در شبكه‌ها،
عموما به دلیل تخریب یا نبود فضاهای عمومی در جهان واقعی و كمبود یا نبود قالب‌های
لازم برای بروز سوژه بودن در این فضاست.
افراد درون این فضا‌ها وارد می‌شوند و با
كنش‌هایی همچون «بحث كردن»، «كامنت گذاشتن»، «روایت كردن زندگی خصوصی»، «دوست یافتن»،
«انتقاد و حمله به این و آن موضع یا فرد حقیقی یا نهاد» و غیره به گونه‌ای هم خود
را «خالی» می‌كنند (سازوكار تخلیه روانی و كاهش‌دهنده تنش‌های انباشت‌شده اجتماعی)
و هم به گونه‌ای از تخیل «سوژه بودگی» (به ویژه از خلال فرآیند «بدننمایی») می‌رسند.
البته در این میان، نهادهای سازمان‌دهنده این انتقال گسترده از شهروندان فیزیكی به
شهروندان مجازی، بر یك حركت عمومی اقتصادی و میلیاردها میلیارد سرمایه اقتصادی كه
چرخه‌های اطلاعاتی آنها را تامین و مدیریت می‌كنند، نباید از یاد برده شوند.
وقتی این یا آن شبكه اینترنتی از صدها میلیون عضو خود كه روزانه با یكدیگر در «تماس» هستند و برای یكدیگر عكس و فیلم و نوشته و نامه می‌فرستند و حركتی مجازی و بین ذهنی ایجاد می‌كنند، سخن می‌گوید، در پشت یك لایه زیباسازی شده و ظاهرا اجتماعی ِ «شور و خلاقیت زندگی روی شبكه‌های اجتماعی»، درآمدهای میلیاردی را از طریق این مبادلات (از آگهی‌ها گرفته تا خرید و فروش «كریدورهای عبور اطلاعات»، ازتجارت اطلاعات در شبكه‌های اطلاعاتی خصوصی گرفته تا بهره‌برداری از آنها به وسیله هكرها و سازمان‌های امنیتی و جاسوسی و غیره) پنهان می‌كند.
حال زمانی كه از جنبه «شهروندی» و تاثیر‌گذاری‌های
در جهت مثبت شبكه سخن می‌گوییم باید دو بعد قضیه را دایم در نظر داشته باشیم.
نخست
اینكه این تاثیر‌گذاری‌ها می‌توانند در جهت مثبت یا منفی همواره وجود داشته باشند
و گاه بسیار نیز شدت بگیرند، اما به دلیل فرآیند متناقض‌ناشناسی و خودنمایی یا
بهتر بگوییم «حذف بدن» در برابر «بدننمایی» قابل ارزیابی واقعی نباشند و دوم
آنكه این پدیده‌ها می‌توانند به‌شدت و گاه به سادگی بسیار بیشتر از آنچه ممكن است
تصور شوند و به‌طور ناخودآگاه یا خودآگاه، به وسیله كنشگران درونی‌شان (فرآیندهای
شایعه یا بحران‌های روان‌پریشی جمعی) یا به وسیله كنشگران بیرونی‌شان (نظام‌های
جاسوسی، برنامه‌ریزی‌های ایدئولوژیك، جاسوسی، هدایت افكار و...) دستكاری شوند.
خطر عمده نیز در آن است كه «آزادی» حركت و كنش و اندیشه در شبكه هر چه بیشتر تبدیل به نوعی تخیل آزادی شود كه نقش دستكاری سوژه را در یك حركت ایدئولوژیك بر عهده دارد.
در یك كلام فضاهای مجازی عرصه‌هایی هستند كه هم «نزدیكی» و هم «ناشناسی» در آنها می‌توانند به همان اندازه تخیلی سركوبگرانه باشند كه دست یافتن به امكانی برای شكستن مرزهای جهانی بیش از پیش زیر نگاه «دیگری» یا «سراسر بین» (پان اپتیك).
منبع: روزنامه اعتماد 16 آبان 94
لینک کوتاه خبر: