وضعیت فازهای 24گانه پارس جنوبی

در جنوبی‌ترین نقطه ایران و در اعماق آب‌های خلیج فارس بزرگ‌ترین میدان گازی جهان قرار دارد. این حوزه که در مرز ایران و قطر قرار گرفته، با مساحت 9700 کیلومترمربع در سمت ایران پارس جنوبی و از سمت قطر گنبد شمالی نام گرفته است. حجم گاز قابل برداشت این میدان مشترک همراه میعانات گازی معادل 230 میلیارد بشکه نفت خام است که در مجموع پارس جنوبی 50 درصد ذخایرگازی ایران و 8 درصد ذخایرگازی جهان را در خود جای داده است. اما از آن جا که فقط 3700 کیلومتر مربع آن در بخش ایران است، از این مخزن عظیم 14 هزار میلیارد مترمکعب گاز درجا و 10 هزار میلیارد مترمکعب گاز قابل برداشت، 17 میلیارد بشکه میعانات گازی(9 میلیارد بشکه قابل برداشت) به ایران تعلق می گیرد. چنین مخزنی سبب شده ایران به یک قطب جذاب تولید انرژی پاک تبدیل شود و سرمایه گذاری های متعددی برای بهره برداری و ایجاد زیرساخت های مناسب آن ایجاد شود. با این وجود ایران سرمایه گذاری در این منطقه را بسیار دیر آغاز کرد. درحالی که قطر از سال 1371 احداث زیربناهای لازم برای بهره برداری را شروع کرد، ایران در سال 1377 به ساخت زیربناهای لازم پرداخت. درهر حال از ابتدای 2002 میلادی ایران بهره برداری از این میدان را کلید زد و تا شهریور 1393 شمسی بیش از 696 میلیارد و 602 میلیون مترمکعب گاز از این میدان برداشت کرد که از این میزان 102میلیارد و 369 میلیون مترمکعب آن مربوط به سال گذشته است.

4.5 میلیارد دلار درآمدزایی صادرات هر فاز با توجه به این که ظرفیت تولید هر فاز پارس جنوبی معادل 25 میلیون مترمکعب در روز است، در صورت بهره برداری از هرکدام از فازهای در حال توسعه و توزیع گاز تولید شده در داخل، رقمی حدود 25 میلیون لیتر فرآورده نفتی از چرخه توزیع و مصرف کشور خارج می شود. به عبارت دیگر به مدار آمدن هر فاز پارس جنوبی، مساوی با آزاد شدن 25 میلیون لیتر فرآورده نفتی و کسب درآمد ارزی سالانه بالغ بر 3.8 تا 4.5 میلیارد دلار از محل صادرات فرآورده به روش FOB ( تحویل در مبدأ) است. براین اساس هر فاز پارس جنوبی ماهانه 375 میلیون دلار، روزانه 12.5 میلیون دلار و هرساعت بیش از 520 هزار دلار درآمد ایجاد می کند. برپایه گفته مسئولان بهره برداری از هر فاز پارس جنوبی 2 درصد به تولید ناخالص داخلی کشور می افزاید. این درحالی است که هم اکنون 72 درصد گاز مصرفی کشور نیز از میدان گاز پارس جنوبی تولید می شود و قرار بر این است که تا پایان سال جاری 100 میلیون مترمکعب گاز به ظرفیت 300 میلیون مترمکعبی فعلی تولید پارس جنوبی افزوده شود. در مجموع راه اندازی فازهای جدید پارس جنوبی تا چهار سال آتی علاوه برپوشش صد درصدی نیاز داخلی کشور، امکان صادرات روزانه 200 میلیون متر مکعب گاز را نیز فراهم می کند.

این درحالی است که مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران در خردادماه 1393 با ارایه گزارشی به رئیس مجلس شورای اسلامی اعلام کرد که ظرفیت تولید گاز از پارس جنوبی تا سه سال آتی به 820 میلیون مترمکعب در روز خواهد رسید. به گفته رکن الدین جوادی طبق قراردادهای منعقد شده در پارس جنوبی باید 43 میلیارد دلار منابع مالی برای توسعه این میدان مشترک هزینه شود. این درحالی است که تاکنون در مجموع برای توسعه فازهای گازی این میدان مشترک حدود 34 میلیارد دلار پرداخت شده است. براساس اظهارات معاون وزیر نفت کل ارزش تولیدات یک فاز استاندارد پارس جنوبی سالانه 3.8 میلیارد دلار است و از این رو با توجه به درآمدزایی بالا در این فازها باید سرمایه گذاری در پارس جنوبی شتاب گیرد.

فازهای 35 ماهه مانع اتمام پروژه سرعت انجام این پروژه کلان درگذشته همیشه یکسان نبوده است. این پروژه که سه دولت بر انجام آن نظارت داشته، هنوز تکمیل نشده است. هرچند در دولت اصلاحات و سپس دولت نهم ایران توانست از مجموع 24 فاز تعریف شده، 10 فاز پارس جنوبی را به بهره برداری برساند اما طی دولت دهم با وجود سرمایه گذاری های هنگفت انجام شده هیچ فازی به بهره برداری نرسید. درنهایت و پس از اتمام دوران پر ماجرای دولت دهم و روی کار آمدن دولت یازدهم، وزارت نفت برنامه ریزی برای بررسی مجدد طرح ها و اولویت بندی برای بهره برداری سریعتر از فازهای پارس جنوبی را شروع کرد. با ورود زنگنه به وزارت نفت مشخص شد که آغاز فازهای 35 ماهه نه تنها کمکی به پیشرفت پارس جنوبی نکرده بلکه با صرف هزینه های هنگفت، مانع از اتمام کار پروژه های قدیمی پارس جنوبی نیز شده است.

بیژن نامدار زنگنه در 30 خرداد 1393 در جریان بازدید از بزرگترین فاز گازی پارس جنوبی (فاز 12) اعلام کرد که تکمیل فازهای ١٢، ١٥، ١٦، ١٧ و ١٨ میدان مشترک پارس جنوبی در اولویت قرار گرفته است و توسعه فازهای جدید که معروف به فازهای 35 ماهه است در اولویت بعدی بهره برداری قرار دارد. در ادامه گزارش آخرین وضع توسعه هریک از فازهای پارس جنوبی آمده است.

فاز یک

مبلغ قرارداد توسعه فاز یک حدود ٧٨٠ میلیون دلار اعلام شده که تا پایان سال 93 میزان سهم داخلی تا ٦٥درصد آن تحقق یافته است. طراحي، نصب و راه اندازي تاسيسات دريايي و خشكي فاز يك تحت مديريت شركت نفت و گاز پارس در بهمن ماه 1376 به شركت ايراني پتروپارس در قالب بیع متقابل واگذار شد. راه اندازي اين فاز در تير ماه 1382 با همكاري موثر متخصصان و نيروهاي كارشناس شركت ملي گاز آغاز و در سال 1383 رسما مورد بهره برداري قرار گرفت.

درحال حاضر، روزانه ٢٥ میلیون مترمکعب گاز تصفیه شده توسط یک خط لوله ٥٦ اینچ از فاز یک پارس جنوبی وارد شبکه سراسری و ٤٠ هزار بشکه میعانات گازی پس از عبور از دو واحد تثبیت میعانات گازی به مخازن ذخیره سازی برای صادرات ارسال می شود. همچنین گوگرد شده در واحد شیرین سازی به واحدهای بازیافت گوگرد هدایت و روزانه ٢٠٠ تن گوگرد به صورت دانه بندی شده تولید و توسط کامیون به انبار مکانیزه گوگرد منتقل می‌شود.

فاز 2 و 3

محصولات فازهای 2 و 3 پارس جنوبی شامل تولید روزانه 56 میلیون متر مکعب گاز ترش از مخزن، 80 هزار بشکه میعانات گازی و 400 تن گوگرد است که مبلغ قرارداد آن حدود 2012 میلیون دلار اعلام شده و میزان سهم داخل 32 درصد تحقق یافته است. عمليات توسعه این فازها در 1376 به گروه توتال با سهم 40 درصد به عنوان متصدي اصلي توسعه و شركت هاي گازپروم روسيه و پتروناس مالزي هر يك با 30 درصد سهم واگذار شد. این بخش ها در شهريور سال 81 به طور كامل راه اندازي و در 26 بهمن ماه همان سال رسما به بهره برداري رسيد. در حال حاضر، روزانه 53.3 ميليون مترمكعب گاز تصفيه شده توسط يك خط لوله 56 اينچ وارد شبكه سراسري و 80 هزار بشكه ميعانات گازي پس از عبور از دو واحد تثبيت ميعانات گازي به مخازن ذخيره سازي جهت صادرات ارسال مي شود. همچنين H2S جدا شده در واحد شيرين سازي به واحدهاي بازيافت گوگرد هدايت و روزانه 400 تن گوگرد به صورت دانه بندي شده توليد مي‌شود.

فازهای 4و 5

عمليات توسعه اين فازها در مرداد 1379 به كنسرسيومي متشكل از شركت هاي اني ايتاليا به ميزان 60 درصد، پتروپارس به ميزان 20 درصد و نيكو به ميزان 20 درصد، واگذار شد و در بهمن ماه 1383 با همكاري موثر متخصصان و نيروهاي كارشناس شركت كلي گاز به طور كامل راه اندازي و در فروردين ماه سال84 به بهره برداري رسيد.

مبلغ قرارداد توسعه فازهای 4 و 5 حدود 1928 میلیون دلار اعلام شده است و میزان سهم داخل 42 درصد تحقق یافته است. هم اکنون در فازهای 4 و 5 پارس جنوبی، روزانه 50 ميليون مترمكعب گاز تصفيه شده توسط يك خط لوله 56 اينچ وارد شبكه سراسري و 77 هزار بشكه ميعانات گازي پس از عبور از دو واحد تثبيت ميعانات گازي به مخازن ذخيره سازي جهت صادرات ارسال مي شود. در این واحد علاوه بر تولید روزانه 400 تن گوگرد به صورت دانه بندی شده، روزانه 2600 تن اتان توليد و توسط يك خط لوله به پتروشيمي جم منتقل مي شود. علاوه بر این روزانه 2هزار تن پروپان و 1200 تن بوتان توليد و پس از ذخيره سازي در مخازن بتوني برای صادرات منتقل مي شود. مبلغ قرارداد توسعه فازهای 4 و 5 حدود 1928 میلیون دلار اعلام شده است و میزان سهم داخل 42 درصد تحقق یافته است.

فازهای ٦ و ٧ و٨

عمليات توسعه فازهاي 6، 7 و 8 ميدان گازي پارس جنوبي در بهمن ماه 1382 به صورت بيع متقابل توسط كنسرسيومي متشكل از شركت ايراني پتروپارس، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، دو شرکت ژاپنی Toyo و JGC و شرکت Daelim از کره جنوبی آغاز و در مهرماه 1387 به بهره برداري كامل رسيد. گاز ترش توليدي از اين فازها از طريق يك خط لوله 512 كيلومتري به ميدان نفتي آغاجاري در خوزستان انتقال و به منظور ازدياد ضريب برداشت نفت از مخزن به اين ميادين تزريق مي شود. همچنين با ارسال گاز ترش فازهاي 6و7و8 به پالايشگاه هاي فاز يك و فازهاي 9و10 شرايط براي توليد روزانه 66 ميليون مترمكعب گاز شيرين جهت تزريق در شبكه سراسري گاز در فصل سرما مهيا می شود. علاوه بر تامين گاز شيرين مورد نياز كشور در ماه هاي سرد سال، مقرر شده است تا واحد شيرين سازي گاز فازهاي 6و7و8 در قالب يك قرارداد مجزا در جنب پالايشگاه احداث شود.

فازهای ٩ و ١٠

عمليات توسعه اين فازها در شهريورماه 1381 به مشاركت شركت هاي GS كره جنوبي ، شركت مهندسي و ساختمان صنايع نفت OIEC و شركت مهندسي و ساخت تاسيسات دريايي ايران واگذار شد. در شهريور سال 87 واحدهاي تصفيه گاز فازهای 9 و 10در سرويس قرار گرفته و در ارديبهشت سال 88 با راه اندازي واحد هاي فرآيندي به طور كامل به بهره برداري رسيد. به وسیله این فازها روزانه 56.5 ميليون مترمكعب گاز از مخزن برداشت و بصورت سه فازي شامل گاز، ميعانات گازي و آب به وسيله دو خط لوله زيردريايي

32 اينچ به فاصله 105 كيلومتر به خشكي منتقل مي شود. همچنين H2S جدا شده در واحد شيرين سازي به واحد هاي بازيافت گوگرد هدايت و روزانه 400 تن گوگرد به صورت دانه بندي شده توليد و توسط كاميون به انبار مكانيزه گوگرد منتقل مي‌شود.

فاز ١١

طرح توسعه فاز 11 به منظور توليد روزانه 56 ميليون متر مكعب گاز ترش جهت تامين گاز ترش مورد نياز واحد ایران ال .ان. جی و استحصال 80 هزار بشکه در روز میعانات گازی طراحی و اجرا خواهد شد. در سال 1379 تفاهمنامه ای میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت توتال فرانسه برای توسعه بخش بالادستی فاز 11 پارس جنوبی و ساخت یک کارخانه حدود 10 میلیون تنی تولید LNG امضا شد. پس از امضای این تفاهمنامه، شرکت پتروناس مالزی هم برای توسعه فاز 11 پارس جنوبی پیشقدم شد و با توافقی سه جانبه شرکت ملی نفت ایران 50 درصد، شرکت توتال فرانسه 40 درصد و پتروناس مالزی 10 درصد از سهام توسعه بخش بالادستی و تا پایین دستی فاز 11 پارس جنوبی را در اختیار گرفتند. در سال 1385 و پس از انجام دنباله دار مطالعات مهندسی و فنی توسعه این مگا پروژه گازی افتتاح شد و بدبیاری از همان آغاز گریبان تولید این فاز را گرفت. در حد فاصل 1385 تا 1387 توتال فرانسه به دلیل افزایش قیمت های جهانی فولاد و بالارفتن هزینه اجرای این پروژه مشترک گازی، دست به وقت کشی زد و درنهایت پس از مذاکرات بسیار و رد پیشنهاد این شرکت توسط دولت، توتال این فاز را ترک کرد. پس از آن چینی ها توسعه فاز 11 را برعهده گرفتند اما آنها هم کاری از پیش نبردند. در این زمان نه تنها پروژه پیشرفتی نداشت بلکه پس از چهار سال تولید آن با 21 درصد کاهش به 29 هزار بشکه در روز رسید. به گفته حسین نورالدین موسی یکی از کارشناسان و مدیران منطقه نفتخیز جنوب در این مدت ضرر ایران از کاهش تولید توسط چینی ها به 1.4 میلیارد دلار بالغ می‌شود.

در نهایت، حدود 15سال پس از آغاز مذاکرات برای توسعه فاز 11 میدان گازی پارس جنوبی بنا شده فاز 11 پارس جنوبی برای جذب سرمایه گذار در کنفرانس لندن در قالب رونمایی از قراردادهای جدید نفتی معرفی شود. این درحالی است که چند شرکت داخلی نیز برای حضور در این پروژه اعلام آمادگی کرده اند. به گفته علی اکبر شعبانپور، فاز ١١‏B طرح توسعه میدان گازی مشترک پارس جنوبی نیز به لحاظ فنی و مشخصات کاری مشابه فاز A این طرح است و گاز تولیدی سکوی آن به تأسیسات پالایشگاهی فاز ١٢ پارس جنوبی ارسال می شود.

فاز ١٢

طرح توسعه اين فاز به روش بيع متقابل به شركت پتروپارس واگذار شده است كه عمليات اجرايي بخش هاي اصلي پالايشگاه خشكي در بهمن ماه 1388 آغاز و قرار شد در نيمه دوم سال 1391 به اولين بهره برداري برسد.فاز ١٢ به عنوان بزرگترین فاز پارس جنوبی که برابر با سه فاز استاندارد است، با هدف تولید روزانه ٧٥ میلیون مترمکعب گاز طبیعی برای تزریق به خط لوله ششم سراسری گاز کشور یا تحویل بخشی از آن به صورت غنی و ترش به واحدهای تولید گاز طبیعی مایع (ال.ان. جی) صادراتی، روزانه ١٢٠ هزار بشکه میعانات گازی و ٧٥٠ تن گوگرد در سایت دوم منطقه ویژه پارس، در اسفندماه ٩٣ افتتاح شد. درحال حاضر پیش بینی می شود با تکمیل حفاری سه حلقه چاه سکوی B فاز ١٢ تولید گاز این فاز از پارس جنوبی بدون احتساب گاز فازهای ٦ تا ٨ پارس جنوبی به ٦٠ میلیون مترمکعب در روز برسد.

فاز ١٣

در خرداد سال 1389 اجرای پروژه فاز 13 در قالب فازهای 35 ماهه به کنسرسیومی متشکل از شرکت پتروپایدار ایرانیان، شرکت صنعتی دریایی ایران (صدرا) و شرکت مدیریت پروژه های نیروگاهی ایران (مپنا) واگذار و هزينه اجراي آن 5ميليارد و 180ميليون دلار پیش بینی شد. در خردادماه سال جاری میزان پیشرفت این پروژه بیش از 70 درصد اعلام شد و به گفته شرکت صدرا سکوی A فاز ١٣ تا پایان امسال نصب می شود. به این ترتیب گاز تولیدی آن تا نیمه نخست سال 95 وارد شبکه سراسری گاز می شود. هدف از طرح توسعه فاز ١٣ پارس جنوبی تولید روزانه ٥٠ میلیون مترمکعب گاز طبیعی شیرین، ٨٠ هزار بشکه میعانات گازی، ٤٠٠ تن گوگرد، سالانه ١,١میلیون تن گاز مایع و یک میلیون تن گاز اتان به منظور تأمین خوراک صنایع پتروشیمی است.

فاز ١٤

طرح توسعه فاز 14 پارس جنوبی یکی از فازهای 35 ماهه این میدان مشترک گازی است که هدف از این طرح تولید روزانه 50 میلیون مترمکعب گاز، 75 هزار بشکه میعانات گازی، 400 تن گوگرد، یک میلیون تن اتان و 1.1 میلیون تن گاز مایع در سال است. اجرای پروژه فاز 14 به کنسرسیومی متشکل از سازمان گسترش و نوسازي صنايع (ایدرو)، شرکت مديريت طرح هاي صنعتي ايران، شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران، شرکت ملی حفاری ایران، شركت مجتمع كشتي سازي و صنايع فراساحل ايران، شرکت مديريت پروژه هاي نيروگاهي ايران (مپنا)، شركت پايبندان و ماشين سازي اراك واگذار شده است. در شهریور 93 پیشرفت طرح توسعه فاز 14 پارس جنوبی 54 درصد اعلام شده است. این درحالی است که به گفته مدیر پروژه حفاری فاز ١٤، حجم گاز آن فراتر از انتظار است.

فازهای ١٥ و ١٦

طرح توسعه فاز 15 و 16 پارس جنوبی یکی از فازهای قدیمی این میدان مشترک گازی است که هدف از طرح توسعه این پروژه تولید روزانه 50 میلیون مترمکعب گاز، 75 هزار بشکه میعانات گازی، 400 تن گوگرد، یک میلیون تن اتان و 1.1 میلیون تن گاز مایع در سال است. عملیات اجرایی این فازها در تیرماه سال 1386 آغاز شد. اجرای پروژه فازهای 15 و 16 به کنسرسیومی متشکل از شرکت های آریا نفت شهاب، مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی، صف، ایزوایکو و حفاری دانا کیش واگذار شده است. درحال حاضر فازهای ١٥ و ١٦ پارس جنوبی به پیشرفت ٩٩ درصدی رسیدند.

فازهای ١٧ و ١٨

قرارداد اجرای فازهای ١٧ و ١٨ پارس جنوبی در سال ٨٥ نهایی و عملیات اجرایی آن از سال ٨٦ آغاز شد. اجراي پروژه فازهاي 17 و 18 به کنسرسیومی متشکل از سازمان گسترش و نوسازي ايران (IDRO)، شركت مهندسي و ساخت تأسيسات دريايي ايران (IOEC)، شرکت ملی حفاری ایران، شركت مهندسي و ساختمان صنايع نفت (OIEC) و شرکت صنعتی دریایی ایران(صدرا) واگذار شده است كه قرار شد طي مدت 52 ماه اجرا شود. براساس برآوردهای اولیه این پروژه باید در طول ٥٢ ماه به بهره برداری می رسید اما روند کند اجرای پروژه سبب شد تا در سال ٩١ این پروژه ملی در فهرست طرح های مهر ماندگار دولت دهم قرار گیرد تا با تمرکز فعالیت ها و تخصیص منابع مالی تا پایان دولت دهم (مردادماه ٩٢) به بهره برداری برسد، اما این مهم نیز محقق نشد به نحوی که تا استقرار دولت یازدهم یعنی ابتدای شهریورماه ٩٢، از پیشرفت ٧٧,٨ درصدی برخوردار شد. به همین دلیل این فازها نیز همانند فاز ١٢ پارس جنوبی در اولویت نخست تأمین منابع برای تولید گاز از این میدان مشترک قرار گرفتند. البته تا پایان خردادماه سال جاری پیشرفت فازهای 17 و 18 پارس جنوبی به 89 درصد رسید. این فازها در اولویت نخست تأمین منابع بهره برداری قرار دارند و تا پایان امسال به طور رسمی افتتاح می شوند.

فاز ١٩

طرح توسعه فاز 19 به منظور تولید روزانه 56.6 میلیون متر مکعب گاز ترش از مخزن پارس جنوبي طراحي شده و در دست اجرا است. اجرای پروژه فاز 19 به شركت پتروپارس و شركت مهندسي و ساخت تأسيسات دريايي ايران واگذار شده است. عملیات احداث این فاز از 25 خردادماه 1389 آغاز شده است. حجم قرارداد برای اجرای این مگا پروژه گازی نیز حدود 5 میلیارد دلار برآورد می شود. در اردیبهشت ماه جاری پیشرفت این پروژه 85 درصد اعلام شد. این فاز، ایرانی ترین فاز پارس جنوبی محسوب می شود، زیرا کل پروژه از مبدا تا مقصد توسط پیمانکاران ایرانی اجرا شده است.

فازهای ٢٠ و ٢١

طرح توسعه فازهای 20 و 21 پارس جنوبی یکی از فازهای 35 ماهه این میدان مشترک گازی است که هدف از توسعه این پروژه تولید روزانه 50 میلیون مترمکعب گاز، 75 هزار بشکه میعانات گازی، 400 تن گوگرد، یک میلیون تن اتان و 1.1 میلیون تن گاز مایع در سال است اجراي این فازها به شركت مهندسي و ساختمان صنايع نفت ایران به عنوان پیمانکار اصلی و شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران واگذار شده است. مدت انجام پروژه 40 ماه با شرط توليد زودهنگام در انتهاي ماه 35 است. همچنین حجم قرارداد برای اجرای این مگا پروژه گازی حدود 5 میلیارد دلار برآورد می شود ضمن آن که عملیات اجرایی فاز 19 پارس جنوبی تیرماه سال 1388 آغاز شده ضمن آن که اجرای این طرح خردادماه 1388 به پیمانکار داخلی واگذار شد و از تاریخ 25 خردادماه 1389بر اساس الحاقیه شماره یک قرارداد پروژه آغاز شده است. به گفته مدیرعامل شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی هم اکنون پیشرفت فیزیکی سکوهای هرکدام از این فازها80 درصد و در بخش ساخت 70 درصد است و در نیمه دوم امسال سکوی فازهای ٢١و٢٠ نصب شده و اوایل سال ٩٥ هم سکوی دوم این فاز در مدار تولید قرار می گیرد.

فازهای ٢٢ و٢٣ و٢٤

طرح توسعه فاز 22 تا 24 پارس جنوبی یکی از فازهای 35 ماهه این میدان مشترک گازی است که هدف از اجرای این پروژه تولید روزانه 50 میلیون مترمکعب گاز، 75 هزار بشکه میعانات گازی، 400 تن گوگرد، یک میلیون تن اتان و 1.1 میلیون تن گاز مایع در سال است. اجرای پروژه فاز 22، 23 و 24 به شرکت پترو سينا آريا و شركت صنايع دريايي ايران (صدرا) واگذار شده است. عملیات احداث این فاز از 25 خردادماه 1389 آغاز شده و حجم قرارداد برای اجرای این مگا پروژه گازی حدود 5 میلیارد دلار برآورد می شود. براساس آخرین گزارش های منتشره، در شهریورماه سال گذشته پیشرفت طرح توسعه فازهای 22 تا 24 پارس جنوبی 68 درصد اعلام شده است.

_{منبع: روزنامه شهروند 31 مرداد / شیوا سعیدی}