تجلیات هزار رنگ پاییز در شعر پارسی

خزان به عاشق هجران كشیده می‌ماند

گُلِ فسرده به عشق رمیده می‌ماند

زردرویی نبود عیب، مرانم از كوی

جلوه بر قریه دهد خرمن كاهی، گاهی

«معینی كرمانشاهی»

فریدون فرّخ به گرزِ نبرد

ز ضحاكِ تازی برآورد گرد

چو در برجِ شاهین شد از خوشه مهر

نشست او به شاهی، سرِ ماهِ مهر

روزِ مهر و ماهِ مهر و جشن فرخ مهرگان

مهر بِفز ای نگارِ ماه چهرِ مهربان

مهربانی كن به جشن مهرگان و روزِ مهر

مهربانی كن به روزِ مهر و جشنِ مهرگان

خیزید و خز آرید كه هنگام خزان است

بادِِ خنك از جانب خوارزم وزان است

آن برگِ رزان بین كه بر آن شاخ رزان است

گویی به مثل پیرهِن رنگرزان است

دهقان به تعجب سرِ انگشت گزان است

كاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلنار

ای باغبان، ای باغبان، آمد خزان، آمد خزان

بر شاخ و برگ از درد دل،‌ بنگر نشان، بنگر نشان

ای باغبان هان گوش كن،‌ ناله درختان نوش كن

نوحه‌كنان از هر طرف، صد بی‌زبان، صد بی‌زبان

كو سوسن و كو نسترن، كو سرو و لاله، یاسمن؟

كو سبزپوشانِ چمن، كو ارغوان، كو ارغوان؟

جمله درختان صف‌زده،‌ جامه سیه، ماتم زده

بی‌برگ و زار و نوحه‌گر،‌ از امتحان، از امتحان

ای زاغِ بیهوده سُخُن، سه ماه دیگر صبر كُن

تا در رسید كوری تو، عید جهان،‌ عید جهان

میرد خزان مانند دد، برگورِ او كوبی لگد

نك6 صبح دولت می‌دمد، ای پاسبان، ای پاسبان

ای آفتاب خوش عمل، بازآ سوی‌ برجِ حَمَل

نی یخ گذار و نی وَحَل7، عنبرفشان، عنبرفشان

گلزار را پرخنده كن، وان مردگان را زنده كن

مَر حشر را تابنده كن، هین‌العیان، هین‌العیان

گلشن پر از شاهد شود، هم پوستین كاسه شود

گر درختی از خزان بی‌برگ شد

یا كِرِخْت از سورِت سرمای سخت

هست امیدی كه ابرِ فَروَدین

برگها رویاندش از فر بخت

بر درخت زنده بی‌برگی چه غم؟

شنیدستم كه وقت برگریزان

شد از باد خزان، برگی گریزان

میان شاخه‌ها خود را نهان داشت

رخ از تقدیر، پنهان چون توان داشت؟

به خود گفتا كزین شاخِ تنومند

قضایم هیچگه نتواند افكند

سُموم فتنه كرد آهنگِ تاراج

ز تن‌هاسر، زسرها دور شد تاج

قبای سرخ گل دادند بر باد

زمرغان چمن برخاست فریاد

زبُن بركند گردون بس درختان

سیه گشت اخترِ بس نیك بختان

ز نرگس دل، ز نسرین سرشكستند

زقمری پا، ز بلبل پر شكستند

***

به خود هر شاخه‌ای لرزید ناگاه

فِتاد آن برگ مسكین بر سرِ راه

از آن افتادن بیگه، برآشفت

كه پروردی مرا روزی در آغوش

گُمان می‌كردم ای یار دلارای

كه از سعی تو باشم پای برجای

بگفتا بس نمانَد برگ بر شاخ

حوادث را بُوَد سرپنجه گستاخ

چو شاهین قضا را تیز شد چنگ

نه از صلحت رسد سودی نه از جنگ

تو از تیر سپهر ار باختی رنگ

مرا نیز افكنَد دست جهان سنگ

نخواهد ماند كس دایم به یك حال

گُلِ پارین نخواهد رُست امسال

جهانی سوخت ز آسیب تگرگی

نمانَد بر بلندی هیچ خود خواه

در افتد چون تو روزی بر گذرگاه

همه برگ‌ها آتش سرخ، همه شاخه‌ها شعله‌ زرد

درختان همه دود پیچان به تاراج باد

و برگی كه می‌سوخت، مریخت، می‌مرد

و جامی سزاوار چندین هزار نفرین كه بر سنگ می‌خورد

من از جنگل شعله‌ها می‌گذشتم

غبار غروب به روی درختان فرو می‌نشست

و باد غریب، عبوس از بر شاخه‌ها می‌گذشت

فضا را صدای غم آلود برگی كه فریاد می‌زد

و برگی كه دشنام می‌داد

و برگی كه پیغام گنگی به لب داشت

لبریز می‌كرد،

حریق خزان بود،

من از جنگل شعله‌ها می‌گذشتم،

همه هستی‌ام جنگلی شعله ور بود

كه توفان بی‌رحم اندوه

به هر سو كه می‌خواست می‌تاخت،

می‌كوفت، می‌زد، به تاراج می‌برد

و جانی كه چون برگ

می‌سوخت، می‌ریخت، می‌مرد

شب از جنگل شعله‌ها می‌گذشت

حریق خزان بود و تاراج باد

من آهسته در دود شب رو نهفتم

و در گوش برگی كه خاموش می‌سوخت گفتم

مسوز این چنین گرم در خود، ‌مسوز

مپیچ این چنین تلخ بر خود، مپیچ

كه گر دست بیداد تقدیر كور

تو را می‌دواند به دنبال باد

مرا می‌دواند به دنبال هیچ

استاد شهریار، در یكی از غزل‌های زیبایی كه در فصل پاییز در «باغ گلستان تبریز» سروده است، این فصل را فصل «رویا خیز» نامیده و برای پاییز، صفت «خاطره انگیز» به كار برده است. باغ گلستان تبریز(گولوستان باغی) بوستان بسیار با صفا و دل انگیزی است كه 52 هزارمترمربع مساحت و قدمتی تقریباً 90 ساله دارد. این باغ دیدنی ـ در یك شب پاییزی ـ

خزان، صحیفه‌‌ پایان دفتر عمراست

شب است و باغ گلستان، خزان رؤیاخیز

بیا كه طعنه به شیراز می زند تبریز

به گوشوار دلاویز ماه من نرسد

ستاره گرچه به گوش فلك شود آویز

به باغ یاد تو كردم كه باغبان قضا

گشوده پرده پائیز خاطرات انگیز

چنان به ذوق و نشاط آمدم كه گوئی باز

بهار عشق و شباب است این شب پائیز

عروس گل كه به نازش به حجله آوردند

به عشوه بازدهندش به باد رخت و جهیز

شهد خنجر جلاد باد می‌غلتند

به خاك و خون همه در انتظار رستاخیز

خزان خمار غمش هست و ساغر گل زرد

بهار سبز كجا وین شراب سحرآمیز

خزان صحیفه پایان دفتر عمر است

به این صحیفه رسیده است دفتر ما نیز

به سینمای خزان ماجرای خود دیدم

شباب به چه شتابی به اسب زد مهمیز

عزیز من مگر از یاد من توانی رفت

كه یاد تست مرا یادگار عمر عزیز

پری به دیدن دیوانه رام می‌گردد

پریوشا، تو ز دیوانه می كنی پرهیز

نوای باربدی خسروانه كی خیزد

مگر به حجله شیرین گذر كند پرویز

به عشق پاك تو بگذشتم از مقام ملك

كه بال عشق تو بادم زند بر آتش تیز

تو هم به شعشعه وقتی به شهر تبریز آی

كه شهر«یار» ز شوق و طرب كنی لبریز

كاش چون پائیز بودم... كاش چون پائیز بودم

كاش چون پائیز خاموش و ملال انگیز بودم

برگ‌‌های آرزوهایم یكایك زرد می‌شد

آفتاب دیدگانم سرد می‌شد

آسمان سینه‌ام پر درد می‌شد

ناگهان توفان اندوهی به جانم چنگ می‌زد

اشگ‌هایم همچو باران

دامنم را رنگ می‌زد

وه... چه زیبا بوداگر پائیز بودم

وحشی و پرشور و رنگ‌آمیز بودم

شاعری در چشم من می‌خواند... شعری آسمانی

در كنارم قلب عاشق شعله می‌زد

در شرار آتش دردی نهانی

همچو آوای نسیم پر شكسته

عطر غم می‌ریخت بر دل‌های خسته

چهره تلخ زمستان جوانی

آشوب تابستان عشقی ناگهانی

منزلگه اندوه و درد و بدگمانی

كاش چون پائیز بودم... كاش چون پائیز بودم

هزاران را بهاران در فغان آرد،‌ مرا پاییز

كه هر روز و شبش حال و هوای دیگری دارم

باغ بی‌برگی

آسمانش را گرفته تنگ در آغوش

ابر؛ با آن پوستین سرد نمناكش

باغ بی‌برگی، روز و شب تنهاست،

با سكوت پاك غمناكش

ساز او باران، سرودش باد

جامه‌اش شولای عریانی‌ است

ور جز اینش جامه‌ای باید

بافته بس شعله‌ زر تارِ پودش باد

گو بروید،‌یا نروید،

هرچه در هرجا كه خواهد، یا نمی‌خواهد

باغبان و رهگذاری نیست

باغ نومیدان،

چشم در راه بهاری نیست

گر ز چشمش پرتو گرمی نمی‌تابد،

ور به رویش برگ لبخندی نمی‌روید،

باغ بی‌برگی كه می‌گوید كه زیبا نیست؟

باغ بی‌برگی

خنده‌اش خونی است اشك آمیز

جاودان بر اسب بال افشان زردش می‌چمد در آن

شمشیر ستم در كف پاییز ببینید

این برق بلاگستر خونریز ببینید

دیدید بسی جامه گلبفت بهاران

یك خنده نكرد از ته دل، گل به تمامی

كوتاهی این عمر غم‌انگیز ببینید

هر برگ ز مجموعه گُل، كاغذ بادی است

بی برگی این باغ طرب خیز، ببینید

آتشكده دیدید چمن را ز گل سرخ

خاموشی آتشكده را نیز ببینید

افزوده شود سركشی شعله ز دامن

از باد خزان، آتش گل تیز ببینید

یك نغم? تر در نفس باد سحر نیست

خاموشی این جنگ دلاویز ببینید

نابودی و مرگ است سراپای درین باغ

ویرانگری لشكر چنگیز ببینید.